"Poza miłością i wolnością", przedmowa. - LeoTar'a rozmowy o wychowaniu, wiosna 2013

Idź do spisu treści

Menu główne:

"Poza miłością i wolnością", przedmowa.

Działalność i twórczość dr Tadeusza Kobierzyckiego obejmuje filozofię
pedagogikę psychologię i psychoterapię Jego aktywność koncentruje się na
higienie psychicznej, której promotorem był w Polsce prof. Kazimierz
Dąbrowski (1902-1980). Po śmierci tego wybitnego uczonego, dr T.Kobierzycki
od maja 1981 r. do czerwca 1984 r. byl przewodniczącym Polskiego Towarzystwa
Higieny Psychicznej i redaktorem kwartalnika Zdrowie Psychiczne. Poprzez
Konwersatorium Ja-Czlowiek, (1981-1983) przygotował program Studenckiej
Szkoły Higieny Psychicznej, która się usamodzielniła w roku 1984. Do tej
pory wzięło w niej udział kilkuset studentów.
Cecha charakterystyczna w diagnostyce i terapii proponowanej przez dr
T.Kobierzyckiego jest skoncentrowanie na poszukiwaniu i kształtowaniu
autonomii osobowej.

Długoletnia praca ze studentami, przeżywającymi trudności osobiste, nerwice
i psychonerwice, a także reagującymi psychopatycznie i psychotycznie,
skłoniła dr T.Kobierzyckiego do zbadania tendencji uzależnieniowych w
okresie szkolnym. Jako nauczyciel psychologii i pedagogiki, bezpośrednio
obserwował fenomeny uzależnienia. Psychologia szkolna jest aktualnie
zorientowana patocentrycznie, jest źródłem wielu urazów i środowiskiem
potęgującym urazy wyniesione z domu. Nauczyciele wzmacniają porządek
Rodzica. Silna reprezentacja nauczycielek, które stanowią około 70% kadry,
uniemożliwia prawidłowe i zdrowe różnicowanie się i rozwój osobowości
ucznia.

Na tle psychopatologii domowej i szkolnej zrozumiale są zjawiska
nieposłuszeństwa, buntu i kontestacji Dziecka, także w skrajnych formach,
przybierających postać narkomanii, alkoholizmu czy samobójstwa. Na skutek
niedoboru męskiej reprezentacji w środowisku wychowawczym, tzw. patologiczne
formy zachowania, staja się nie tylko wyrazem złego rozwoju Dziecka, ale
także specyficzną formą autoterapii. Takie zachowanie jest zwierciadłem
krzywej rodziny lub krzywej szkoły.

Ważnym momentem w doświadczeniach dr T.Kobierzyckiego było prowadzenie
treningów z Rodzicami narkomanów i młodocianymi narkomanami z okolic
Lublina. Zwrócił wtedy uwagę na reakcje psychotyczne narkomanów i na silną
potrzebę halucynacji. Te zjawiska nie dały się zinterpretować na poziomie
psychoanalizy Z.Freuda. Dlatego dr T.Kobierzycki zwrócił się do psychologii
głębi C.G.Junga. Dr T.Kobierzycki w dużym stopniu korzysta z projekcyjnych
technik i metod diagnozy. Autor prezentowanych tekstów wykracza zarówno
poza twierdzenia Freuda jak i Junga, formułując własne hipotezy,
zorientowane na rozwój osobowy.

W swojej koncepcji uzależnień, opisywanej jako syndrom uzależnienia
psychologicznego, dr T.Kobierzycki wychodzi z założenia, że egzystencja
ludzka sterowana jest przez zasadnicze wartości: miłość, wolność i lęk. Są
to doświadczenia źródłowe, dziedziczone genetycznie. Zatem od tego typu
doświadczeń zależy to, w jaki sposób zorientowany jest rozwój osobowy, co
zdominuje integrację psychiczną i jaka wartość stanie się źródłem kryzysu
osobowego. Wartości te, ujawniają się w przeżyciach, mają swój aspekt
biologiczny, społeczny, psychologiczny i osobowy (ontologiczny). Wszystkie
mają znaczenie dla diagnozy i prognozy rozwojowej. Musi ona obejmować całość
życia jednostki, także jej wymiar transcendentny.

Matka może nie chcieć urodzić Dziecka. Wtedy dokonuje intencjonalnej aborcji
czyli psychologicznie uśmierca Dziecko. A wiec sam moment urodzenia jest juz
znaczący dla zbudowania systemu uzależnienia. Ma on swoje odzwierciedlenie w
stosunku matki do Dziecka. Następnie w fazie oralnej, analnej i fallicznej
(Z.Freud) następuje wzmacnianie zależności od matki lub uwalnianie Dziecka z
tej zależności. Na ogół jednak, zwłaszcza w sytuacji deficytu, gdy matka
zostaje sama, Dziecko spełnia rolę reprezentanta męża matki i własnego ojca.
Staje się obiektem przeniesienia urazu matki oraz obiektem jej
kompensacyjnych manipulacji. Ten kompensacyjny stosunek matki do Dziecka
jest dynamizmem uzależnienia.

Wymiar psychologiczny uzależnienia przybiera postać zaburzenia
psychotycznego (halucynacje). Można go dobrze opisać za pomocą terminologii
C.G.Junga. Efekt psychotyczny, to niemożność zintegrowania i zróżnicowania
własnego ja z treściami zakazów i nakazów czyli z archetypem cienia: (wstyd,
wina, grzech), animy-aminusa: (bycie kobieta-mężczyna), wielkiej
matki-starego mędrca: (macierzyństwo-ojcowstwo duchowe), jaźni: (bycia
sobą - osobą). Tendencja do rozszczepiania osobowości może osiągnąć stan
integracji i syntezy wewnętrznej. Integracja ta pozwala wydostać się z
impasu osobie uzależnionej psychologicznie od rodziców lub osób zastępczych.

T. Kobierzycki wychodzi z założenia, że uzależnienie jest syndromem rodzinnego układu, w którym Dziecko odgrywa role stabilizatora. W rodzinie syndromem uzależnienia jest brak dynamiki rozwojowej, pozwalającej przekształcać układ. Ten brak, to różnorodne deficyty
psychiczne, społeczne, fizyczne. Dziecko kompletuje braki rodziców lub nawet je zastępuje, służy do wyrzeczenia ojca lub matki. Musi chorować, aby układ się nie zmienił. W ujęciu dr T. Kobierzyckiego istotne jest zróżnicowanie uzależnień, według sposobów radzenia sobie z nimi przez Dziecko. Rozwiązania regresywne symbolizują: niedorozwój psychiczny, autyzm, narcyzm, narkomania, alkoholizm. Rozwiązania transgresyjne symbolizują: anorexia nervosa, pracoholizm, nerwice i psychonerwice. Zaś rozwiązania psychotyczne symbolizują zachowania charakterystyczne dla osobowości typu borderline.

Klasyfikacja różnicująca typy uzależnień może mieć praktyczne zastosowanie w różnicowaniu terapii osoó uzależnionych. Dr T. Kobierzycki, na konferencji zorganizowanej w 1986 r. w Warszawie, zaproponował reorganizację ośrodków terapii według typu -psychopatycznego, psychotycznego, psychoneurotycznego. Aktualnie bowiem terapia dla narkomanów i alkoholików jest skoncentrowana na pracy z psychopatami. A osoby o typie psychoneurotycznym i psychotycznym nie znajdują właściwej pomocy.

Dr T. Kobierzycki opisuje trzy typy więzi Dziecka z Rodzicem, wzmacniające jego uzależnienie. Pierwszy: symbiotyczny, w którym Rodzic wzmacnia regresję, skłania do toksykomanii, choroby, niedorozwoju. Jego cecha charakterystyczna jest praktykowanie rytuałów kazirodczych. Ten typ zależności jest najtrudniejszy do przełamania w psychoterapii. Drugi: separacyjny, oparty na wzajemnym wzmocnieniu, przybiera postać Gry w porzucenie. Dziecko praktykuje kompulsywne powroty do domu, z wyjazdów, ucieczek, rozstań na zawsze, spowodowanych przez maltretowanie, awantury, itp. Trzeci: alienacyjny typ uzależnień charakteryzuje się łatwością opuszczania domu rodzinnego i Rodziców. Dziecko uznaje (lub halucynuje), że jego Rodzice są nieprawdziwi, ze pochodzi z domu dziecka lub z innego, tajemnego (często nieprawego związku) ojca lub matki. Takie zaburzenie obrazu siebie ma swoje korzenie w rodzinach schizmatycznych (podwójna lub wielokrotna rodzina). Alienacja psychiczna rozwija się w kierunku psychozy, która
systematyzuje treści urazu w obrazy apokalipsy. Dziecko jest w niej ofiara, osobą potępioną i podlą, zdegradowaną przez demonicznego Rodzica.

W zakończeniu niniejszej książki autor zamieścił własny model diagnostyczny, dotyczący ewolucji uzależnienia - od strony Dziecka. W swojej przedmowie przyjmuje wersje tego modelu - od strony Rodzica. Sięgam do tekstów opublikowanych poza tym zbiorem, do którego dostęp jest trudny.

Syndrom uzależnienia psychologicznego w koncepcji dr T. Kobierzyckiego wygląda następująco:

1. Negatywny kontekst społecznej pozycji kobiety:

 nadmierne obciążenie pracą (pracoholizm),
 odrzucenie roli matki (ograniczenie potomstwa, realna i
 intencjonalna aborcja),
 maskulinizacja osobowości (poczucie niższości, wstydu i krzywdy z
 powodu bycia kobieta),

2. Negatywny kontekst społecznej pozycji mężczyzny:

 patogenna zależność od miejsca pracy (nadumieralność),
 zrzeczenie się roli ojca na rzecz kobiety (nieodpowiedzialność),
 infantylizacja lub feminizacja osobowości (poczucie słabości i
 bezradności).

3. Socjopatyczny lub psychopatyczny układ relacji mężczyzna-kobieta:

 brak kontaktu emocjonalnego i pseudowzajemność,
 anihilacja i masywna agresja jako wzajemne wzmacnianie,
 konflikt skoncentrowany wokół seksu,
 lęk przed Dzieckiem, myślenie i działanie abortywne np. ograniczenie
 liczby potomstwa,
 tendencja do przekształcania układu diadycznego w monadyczny.

4. Rodzina z syndromem uzależnienia:

 podział rodziny miedzy Rodziców,
 niezróżnicowanie ról małżeńskich i rodzicielskich,
 diady emocjonalne i układy kazirodcze,
 konflikt i podporządkowanie rodziny ojcu lub matce (monadyzacja),
 zimna, irracjonalna, chaotyczna lub schizmatyczna struktura
 (alienacja i psychotyzacja więzi).

    a. ojciec:

o zdegradowany do roli pracownika i kasjera itp.,
o bierny, wyautowany, ukryty, depresyjny (alkolholizm),
o konfrontuje się z żoną i Dzieckiem przez agresję,
o gra rolę nieobecnego, chorego, dziecięcego lub demonicznego.

    b. matka:

o awansowanie do roli superrodzica i superpracownika,
o aktywna, centralna, zagarniająca, manijna,
o konfrontuje się z mężem i Dzieckiem przez poniżanie ich lub
o siebie,
o gra rolę wszechmocnej, ale samotnej i opuszczonej lub
o obojętnej.

    c. dziecko:

o uzależnione od jednego z Rodziców lub walczące,
o konfrontujące się z Rodzicami za pomocą choroby fizycznej lub
o psychicznej,
o zastępujące nieobecnego Rodzica, ratując w ten sposób
o małżeństwo i układ rodzinny.

5. Struktura psychiczna osoby uzależnionej:

 lęk przed nieistnieniem, śmiercią, życiem,
 brak bezpieczeństwa ontologicznego,
 wola samozniszczenia, samodręczenia, samobójstwa,
 symbiotyczne, separacyjne i alienacyjne formy identyfikacji,
 potrzeba bycia absorbowanym i zahamowanym,
 lęk przed rozwojem, brak autonomii,
 przeżywanie konfliktu między ja i nie-ja, brak odgraniczenia się od innych osób,
 somatyzacja lęku, autoseksualizm, narkomania, alkoholizm i wstręt do własnego ciała,
 poczucie pustki wewnętrznej i nacisku zewnętrznego,
 rozbudowa systemu obrony wewnętrznej (ewolucja ku paranoi),
 poczucie wdzierania sie świata do wewnątrz (ewolucja ku psychozie),
 alienacja psychiczna, świat wyobrażony staje się prawdziwy, świat
 fizyczny i społeczny - fałszywy.

6. Dynamika uzależnienia i terapia narkotyczna:

 ewolucja psychiczna odbywa się między stadium psychopatycznym a psychotycznym, rzadko przekracza stadium psychozy ku psychonerwicy,
 Uzależnienie jest formą autoterapii zapobiegającej natychmiastowemu samobójstwu - stąd narkomania jest formą jego hamowania i kontrolowania, na korzyść rozwiązania psychotyzacyjnego,  wejście na ścieżkę narkomanii czy innych form uzależnienia jest wyrazem lęku przed byciem sobą, przed odpowiedzialnością, a zwłaszcza przed brakiem miłości i wolności, jest forma terapii przez lęk,
 narkomania celebruje lęk, identyfikuje się z nim, adaptuje się do niego, przyzwyczaja do jego wysokich i dotkliwych form, by móc oderwać się od Rodziców.


Przedstawiony powyżej model diagnostyczny syndromu uzależnienia psychologicznego uwzględnia istotne elementy koncepcji dr T. Kobierzyckiego. Jest to ujęcie nowe, uzasadnione długoletnią praktyką terapeutyczną, prowadzoną w Studenckiej Szkole Higieny Psychicznej.
Książka ta przeznaczona jest dla studentów psychologii, pedagogiki, resocjalizacji i medycyny. Może pomóc w nowym spojrzeniu na diagnozę i terapię syndromu uzależnienia psychologicznego.

Cezary Zechowski
Sanatorium Neuropsychiatrii Dziecięcej
w Zagórzu k/Warszawy.

--------------------------------

Cała książka pod adresem http://leotar.00freehost.com/Books/kobie/index.html

LeoTar

 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego